No Estado español a lingua catalá afronta unha situación de emerxencia lingüística caracterizada pola redución do seu uso habitual entre a poboación e un retroceso significativo entre as xeracións máis novas.
Tamén son relevantes os cambios demográficos, pero nunha situación de plena normalidade, as transformacións demográficas non terían un impacto destacado na lingua. Non obstante, os recén chegados atopan unha sociedade na que o catalán se viu minorizado. Incentivos desfavorables ao catalán: non todo o mundo o sabe, moitos dos que o saben, escóndeno e non é necesario para moitos traballos, a miúdo nin para os que o é legalmente.
A globalización e o modelo económico de turismo e de restauración do noso dominio lingüístico comporta precariedade, falta de arraigamento e poucas oportunidades para investir na aprendizaxe da lingua; sobre todo tendo en conta o fenómeno da remigración.
Exemplo: entre o 2000 e o 2023, a poboación de Cataluña medrou un 30%, pero o número de catalanofalantes mantense estable, o que reduce a proporción de falantes habituais desta lingua. (“Població a 1 de gener”, IDESCAT). O número de catalanofalantes habituais non creceu na mesma proporción (gráfica “Llengua habitual. 2003-2018”, EULP 2018)
Non todo é negativo, porén… Temos aínda algunhas cousas positivas. Por exemplo, entre os catalanofalantes de Cataluña, non se aprecia por agora un estancamento da transmisión interxeracional.
En Cataluña a lingua catalá segue sendo, malia todo, signo de identidade colectiva (Enquisa sobre valores en Cataluña do 2023 e Enquisa Sociopolítica de 2024, do Centro de Estudos de Opinión de Cataluña), pero detectamos e chégannos posibles síntomas dunha redución deste vínculo nas xeracións máis novas.
O que si xa se constata: en Cataluña, e xa non digamos no País Valenciano e nas Illas Baleares, fracasou o sistema educativo establecido coa democracia.
En Cataluña, por exemplo, o modelo educativo en catalán estendeu o coñecemento pasivo do catalán, pero non contribuíu a aumentar o seu uso activo. Pódense expor diferentes fallos e dificultades:
- Falta de celo na formación e a disciplina do profesorado (Estudo sociodemográfico e lingüístico do alumnado de 4º de ESO en Cataluña 2006-2013-2021, do Consello Superior de Avaliación do Sistema Educativo).
- Metodoloxías educativas que relegaron o profesor a un rol secundario.
- Interferencia do poder xudicial e incumprimento da CELROM.
- Outros ámbitos da vida dos nenos con moi pouca presenza do catalán.
No sistema educativo de Cataluña, un 46,8% dos docentes non utiliza o catalán de forma consistente nas aulas de Secundaria, o que reflicte un incumprimento parcial do modelo de inmersión lingüística.
E na primaria e a secundaria, o uso do catalán diminúe (do 59% ao 51%) e o do castelán aumenta (do 68% ao 77%) (Enquisa sobre dereitos dos nenos e adolescentes do Síndic de Greuges)
En 2020, o catalán non era a lingua habitual da maioría dos mozos en ningún dos distritos de Barcelona (Enquisa á Xuventude de Barcelona do 2020)
En 2019, só o 35% das conversas dos estudantes no patio en Primaria e o 14,6% en Secundaria eran en catalán (Estudo sociolingüístico nos patios de escolas e institutos de zonas urbanas de Cataluña de Plataforma per la Llengua, 2019)
Estes datos evidencian un retroceso no uso do catalán, especialmente preocupante nas xeracións máis novas.
Entre os factores que contribúen a esta situación destaca o ordenamento xurídico discriminatorio.
A Constitución de 1978 establece a obrigatoriedade de coñecer o castelán, mentres que o catalán non goza da mesma protección legal.
Entre os factores que contribúen a esta situación destaca o ordenamento xurídico discriminatorio.
A Constitución de 1978 establece a obrigatoriedade de coñecer o castelán, mentres que o catalán non goza da mesma protección legal.
- O deber de saber castelán e a conversión do catalán en lingua redundante.
- Dirixismo estatal, nin libre mercado nin libre elección, nin darwinismo.
Outro factor é o cambio de lingua dos catalanofalantes, xa que o 80% destes muda ao castelán en situacións sociais, unha práctica que limita a presenza do catalán no ámbito público. En Cataluña 8 de cada 10 catalanofalantes cambian de lingua cando alguén lles fala en castelán (GESOP, 2021). Consecuencias do hábito de cambiar de lingua: invisibilización do catalán, falta de oportunidades para os recén chegados, reforza a mensaxe de que o catalán é redundante e pouco necesario
O libro “O castelán na Cataluña contemporánea: historia dunha bilingüización” (Bernat, De Rosselló e Galindo, 2021) mostra que o hábito de cambiar de lingua é o froito da confluencia durante o século XX de tres factores: A desaparición do monolingüismo en catalán coa universalización progresiva da escolarización (en castelán por obrigación legal), a chegada masiva de migrantes sen coñecemento previo do catalán e a represión das ditaduras, que desincentivaba o uso do catalán con descoñecidos
Podemos engadir, tamén, o gran impacto dos medios de comunicación de masas.
Nos medios audiovisuais e dixitais, o dominio do castelán e o inglés, combinado cunha escasa oferta en catalán, dificulta a súa visibilidade. Ademais, as campañas de odio contra a normalización da lingua e a politización do seu uso social contribúen a estigmatizala. Na actualidade os medios de comunicación, as plataformas audiovisuais e as redes sociais son institucións de socialización de primeira orde. Teñen un impacto moi especial nos nenos e os mozos. Moitos produtos existen de partida en inglés e, simultaneamente ou rapidamente, en castelán. En catalán ou non existen ou son traducidos máis tarde. Isto, en Cataluña, xeralmente beneficiou o consumo en castelán.
As consecuencias: máis que diglosia, substitución lingüística, no lecer tradicional a lingua tamén perde puxanza, espazos onde antes o catalán era dominante ata hai pouco tamén se ven afectados por este proceso e empobrecemento da calidade lingüística do catalán…
Finalmente as campañas de odio de determinados medios de comunicación e formacións políticas causaron tamén este panorama de retroceso da lingua catalá no Estado español:
- O acoso ás vítimas de discriminacións lingüísticas e a reversión dos roles de vítima e agresor.
- Acusacións de “nazismo” e totalitarismo.
- Unha lingua marcada: procesos simultáneos de reforzo da militancia lingüística e da inhibición e o temor de usala con naturalidade.
A Plataforma per la Llengua documentou numerosos casos que exemplifican esta discriminación. En sanidade, unha paciente do Hospital Germans Trias i Pujol foi expulsada dunha consulta por falar catalán, unha situación que ilustra a vulneración dos dereitos lingüísticos neste ámbito. En educación, unha sentenza do 2024 impuxo que o 25% das horas lectivas se impartisen en castelán nunha escola de Sant Cebrià de Vallalta, en contra das recomendacións da Carta Europea das Linguas Rexionais ou Minoritarias. No ámbito laboral, unha traballadora en Puigcerdà foi despedida por empregar o catalán ao comunicarse con clientes e colegas. Ademais, destacan vexacións en espazos públicos, como o caso dun cidadán belga no Aeroporto de Barcelona en 2019 ou a detención dunha muller en 2024 na Comisaría de Terrassa tras expresarse en catalán durante unha tramitación administrativa.
Un elemento clave para combater estas vulneracións é o Servizo de Defensa dos Dereitos Lingüísticos da Plataforma per la Llengua, que rexistrou 2115 queixas no ano 2023, e que en 2024 superou as 2.800 queixas.
Este servizo centraliza a recollida de queixas mediante formularios web, chamadas telefónicas e correos electrónicos, clasificándoas por sectores como educación, sanidade, xustiza, administracións públicas e empresas privadas.
Os datos recollidos permiten proporcionar asesoramento xurídico e acompañamento personalizado ás persoas afectadas, ademais de contactar coas entidades denunciadas para solicitar resolucións. En situacións de especial gravidade, como aquelas que inclúan probas documentais ou numerosas queixas recorrentes, o servizo coordina accións estratéxicas que inclúen comunicados públicos e a colaboración con medios de comunicación para visibilizar as vulneracións.
Os informes elaborados pola Plataforma per la Llengua, como o “Informe de Discriminacións”, así como as colaboracións con outras entidades como o Observatorio de Discriminacións de Barcelona, contribúen a xerar conciencia social e a incidir politicamente.
Para reverter esta situación, é fundamental un compromiso institucional que garanta a aplicación efectiva das leis que protexen o catalán e promova espazos de socialización nesta lingua. Ademais, é necesario incrementar a produción de contidos audiovisuais en catalán, reforzar o uso da lingua no sistema educativo e fomentar unha maior sensibilización social sobre o valor inclusivo do catalán. A normalización do catalán aínda é posible, pero require accións urxentes e decididas por parte das institucións e da sociedade. Garantir os dereitos lingüísticos non só preserva a diversidade cultural, senón que tamén asegura o futuro dun patrimonio que é parte esencial da identidade europea.
Rut Carandell i Rieradevall
Directora da Plataforma per la Llengua
